Tham luận: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT
THAM LUẬN: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC, LỐI SỐNG CHO HỌC SINH THPT
Tại Hội nghị viên chức, người lao động năm học 2026 2027
Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT trong bối cảnh hiện nay không thể chỉ dừng ở những lời nhắc nhở hay những quy định về nội quy. Điều quan trọng hơn là giúp học sinh hình thành khả năng tự lựa chọn, tự điều chỉnh hành vi, biết sống tử tế, có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Từ thực tiễn công tác Đoàn tại Trường THPT Nguyễn Trung Ngạn, nhiều giải pháp thiết thực đang được đặt ra nhằm đưa giáo dục đạo đức, lối sống trở thành quá trình thường xuyên, gần gũi và có sức lan tỏa.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó.” Lời dạy ấy đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị, đặc biệt đối với sự nghiệp giáo dục. Một ngôi trường không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức để học sinh thi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng; không chỉ là nơi giúp các em có một nghề nghiệp để lập thân, lập nghiệp. Sâu xa hơn, trường học phải là nơi giúp mỗi học sinh biết sống tử tế, biết yêu thương, biết chịu trách nhiệm, biết phân biệt đúng – sai, biết tôn trọng người khác và biết hoàn thiện chính mình. Bởi suy cho cùng, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải chỉ là tạo ra những học sinh đạt điểm cao, mà là góp phần hình thành những con người có tri thức, có nhân cách và có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Với tinh thần đó, hôm nay, tôi xin được tham luận với chủ đề: “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh THPT nói chung, học sinh trường THPT Nguyễn Trung Ngạn nói riêng trong giai đoạn hiện nay”.
Giáo dục đạo đức trong một môi trường nhiều biến động
Chúng ta đang giáo dục học sinh trong một bối cảnh rất khác so với trước đây. Đó là các em lớn lên trong thời đại công nghệ số, tiếp cận internet và mạng xã hội gần như mỗi ngày. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, các em có thể tiếp nhận hàng nghìn thông tin khác nhau trong một ngày. Điều đó mở ra cơ hội các em có thể học tập mọi lúc, mọi nơi; có thể tiếp cận những tri thức mới; kết nối với bạn bè; tìm kiếm những điều tích cực và phát triển năng lực cá nhân. Nhưng mặt khác, đây cũng là một môi trường đầy thách thức, bởi các em có thể bắt gặp những nội dung lệch chuẩn về văn hóa ứng xử, bạo lực, lối sống thực dụng, những quan niệm sai lệch về giá trị bản thân. Không ít nội dung trên mạng được xây dựng để thu hút sự chú ý đến những điều tiêu cực hơn là hướng con người tới những giá trị tốt đẹp. Và điều đáng nói là có những lúc các em chưa đủ khả năng để lựa chọn điều gì nên tin, điều gì nên làm và điều gì cần tránh.
Hơn nữa ở lứa tuổi THPT, các em cũng đang trong giai đoạn có nhiều biến đổi về tâm sinh lý. Các em muốn được khẳng định mình, muốn được tôn trọng, muốn có tiếng nói riêng, muốn được khám phá và trải nghiệm. Có những em mạnh dạn, tự tin; bản lĩnh vượt qua những cám dỗ nhưng cũng có những em đang âm thầm tự tìm hiểu, khám phá cảm tính. Một số em khác lại đang chịu áp lực từ học tập, từ gia đình, bạn bè và chính những kỳ vọng mà các em đặt lên bản thân. Có khi, chúng ta không ngờ rằng: đằng sau một học sinh cá biệt là một đứa trẻ đang cần được lắng nghe, đằng sau một học sinh hay vi phạm nội quy có thể là một vấn đề mà người lớn chưa kịp nhận ra, đằng sau sự im lặng của một học sinh đôi khi là cả một thế giới tâm tư mà các em chưa biết cách chia sẻ. Chính vì vậy, giáo dục đạo đức, lối sống ngày nay không thể chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở học sinh phải ngoan, phải lễ phép, phải chấp hành nội quy mà chúng ta cần đi sâu hơn. Đó là giáo dục để các em hiểu vì sao phải sống tử tế? Và các em hiểu được giá trị của lối sống có trách nhiệm. Từ đó, các em sẽ biết tự điều chỉnh hành vi, biết tôn trọng người khác; biết làm chủ cảm xúc; biết ứng xử văn minh cả ngoài đời thực và trên không gian mạng.
Thực tế tại nhà trường cho thấy, phần lớn học sinh của chúng ta là những em ngoan, có ý thức, có khát vọng vươn lên và có nhiều phẩm chất đáng quý. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn một bộ phận học sinh có biểu hiện đáng quan tâm: ý thức tự giác chưa cao; việc chấp hành nội quy đôi khi còn mang tính đối phó; kỹ năng ứng xử chưa phù hợp; dễ bị tác động bởi bạn bè và mạng xã hội; một số em còn thiếu trách nhiệm với tập thể, với lời nói và hành động của mình. Đặc biệt, có một thực tế chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận: Nếu giáo dục đạo đức chỉ diễn ra trong những tiết học, những buổi chào cờ, những lần nhắc nhở khi học sinh vi phạm thì hiệu quả sẽ khó bền vững. Bởi nhân cách không được hình thành trong một tiết học. Nhân cách được hình thành từ những việc nhỏ được lặp đi lặp lại mỗi ngày như: Một lời chào thầy cô, một lần biết xin lỗi, một lần biết nói lời cảm ơn, một lần nhặt rác và bỏ vào đúng nơi quy định, một lần nhìn thấy bạn buồn và biết hỏi: “Bạn sao vậy? Bạn có ổn không?”, một lần mắc lỗi nhưng dám nhận lỗi thay vì đổ lỗi cho người khác. Những điều tưởng như rất nhỏ ấy, nếu được gieo trồng thường xuyên, sẽ trở thành thói quen; thói quen lâu ngày sẽ trở thành phẩm chất; và phẩm chất sẽ góp phần tạo nên nhân cách của một con người.
Một số giải pháp cần thực hiện trong thời gian tới
Trước hết, húng ta cần chuyển từ tư duy: “Giáo dục đạo đức là nhắc nhở học sinh không được làm điều sai” sang tư duy: “Giáo dục đạo đức là giúp học sinh hình thành năng lực tự lựa chọn và tự chịu trách nhiệm về điều mình làm.” Muốn vậy, BCH đoàn trường xin đề xuất một số giải pháp sau:
Thứ nhất: Giáo dục đạo đức phải bắt đầu từ những việc rất cụ thể, rất gần với học sinh
Đừng nói với học sinh quá nhiều về những khái niệm lớn lao nếu chúng ta chưa giúp các em thực hành những điều nhỏ bé hằng ngày. Thay vì chỉ nói “phải có trách nhiệm”, hãy giao cho các em một nhiệm vụ cụ thể và yêu cầu các em hoàn thành đến cùng. Thay vì chỉ nói “phải yêu thương bạn bè”, hãy tổ chức những hoạt động để các em biết giúp đỡ một người bạn đang gặp khó khăn. Thay vì chỉ nói “phải bảo vệ môi trường”, hãy để chính học sinh tham gia xây dựng một lớp học xanh, một khuôn viên trường sạch đẹp. Thay vì chỉ nói “phải ứng xử văn minh trên mạng”, hãy cho học sinh cùng thảo luận những tình huống thật: Nếu bạn đăng một bức ảnh không đẹp về mình thì em làm gì? Nếu nhận được một thông tin chưa kiểm chứng thì em có chia sẻ không? Nếu chứng kiến bạn bị công kích trên mạng, em sẽ đứng ngoài hay lên tiếng? Đạo đức phải được “sống”, chứ không chỉ được “học”. Vì vậy, Đoàn trường, giáo viên chủ nhiệm và các tổ chức trong nhà trường cần tăng cường những hoạt động trải nghiệm, hoạt động cộng đồng, hoạt động tình nguyện, các chương trình hướng tới kỹ năng sống và văn hóa ứng xử. Mỗi hoạt động cần có một thông điệp giáo dục rõ ràng. Mỗi học sinh cần được tham gia – trải nghiệm – suy ngẫm – thay đổi.
Thứ hai: Đổi mới công tác giáo dục của Đoàn: từ phong trào sang tạo ảnh hưởng tích cực
Là Bí thư Đoàn trường, tôi cho rằng đây là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, bởi không phải cứ treo một khẩu hiệu “Hãy sống tử tế” thì học sinh sẽ sống tử tế. Chúng ta muốn học sinh sống tử tế thì chính môi trường xung quanh các em phải tử tế. Đẻ làm được điều đó đoàn trường rất cần được trao quyền, được tạo điều kiện về cơ sở vật chất… để xây dựng những mô hình gần gũi, thiết thực như: “Mỗi tuần một việc tốt;“Mỗi tháng một câu chuyện đẹp; “Góc tử tế học đường” (chia sẻ những câu chuyện đẹp của học sinh, thầy cô và tập thể lớp);“Bạn giúp bạn” ;“Chi đoàn không có học sinh đứng ngoài”(quan tâm đến những học sinh ít tham gia tập thể, ít được kết nối) ; xây dựng các hoạt động “Trường học xanh – lớp học thân thiện – học sinh văn minh”.
Thứ ba: Giáo dục văn hóa ứng xử trên không gian mạng – nhiệm vụ không thể né tránh
Nếu trước đây chúng ta chủ yếu giáo dục học sinh cách ứng xử trong lớp học, ngoài sân trường hay xã hội thì hôm nay, chúng ta phải giáo dục cả “văn hóa ứng xử trên không gian mạng”. Học sinh cần hiểu rằng: Mạng xã hội không phải là nơi không có trách nhiệm, mạng xã hội là ảo nhưng trách nhiệm là thật, bởi: một bình luận ác ý có thể khiến một người buồn nhiều ngày, một bức ảnh bị phát tán có thể làm tổn thương một người, một thông tin sai lệch được chia sẻ có thể ảnh hưởng đến danh dự của người khác, một câu nói tưởng như đùa vui đôi khi lại trở thành sự tổn thương vô cùng sâu sắc. Nếu các em chia sẻ, bình phẩm, phát tán những thông tin hình ảnh sai lệch hay ảnh hưởng nghiêm trọng đến cá nhân, tổ chức xã hội hoặc Nhà nước còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy theo mức độ khác nhau. Hơn nữa tôi cho rằng: Chúng ta không nên chỉ nói với học sinh:“Các em không được dùng mạng xã hội xấu.” mà cần hướng dẫn các em: “Hãy dùng mạng xã hội để lan tỏa điều tốt.” Bởi thay vì chỉ chống lại cái xấu, chúng ta cần tạo ra nhiều điều tốt hơn để cái xấu không có cơ hội lấn át. Từ đó chúng ta sẽ xây dựng hình ảnh học sinh Nguyễn Trung Ngạn văn minh trên không gian mạng.
Thứ tư: Phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, giáo viên và người lớn
Có một điều mà chúng ta đôi khi đã quên là: Học sinh học từ những gì người lớn nói, nhưng các em còn học nhiều hơn từ những gì người lớn làm. Chúng ta yêu cầu học sinh nói lời lịch sự, nhưng chính chúng ta cũng phải giao tiếp văn minh. Chúng ta yêu cầu học sinh đúng giờ, thì thầy cô cũng cần tôn trọng thời gian. Chúng ta yêu cầu học sinh nhận lỗi, thì khi chúng ta mắc lỗi, chúng ta cũng cần đủ dũng khí để nói lời xin lỗi. Chúng ta yêu cầu học sinh không nói xấu người khác, thì môi trường giáo dục cũng cần hạn chế những lời nói tiêu cực. Một lời giáo huấn có thể học sinh quên sau vài ngày. Nhưng một hành động đẹp của người thầy, người cô có thể được các em nhớ suốt nhiều năm. Bởi suy cho cùng cách xây dựng hình ảnh của mỗi người hoàn toàn không phải là hình ảnh ta thấy trong gương mỗi buổi sáng mà là hình ảnh ta được lưu lại trong tâm hồn và kí ức của người khác. Vì vậy, theo tôi, nêu gương chính là một trong những phương pháp giáo dục đạo đức hiệu quả nhất.
Thứ năm: Tăng cường phối hợp giữa nhà trường – gia đình – xã hội
Giáo dục đạo đức cho học sinh không thể là nhiệm vụ riêng của giáo viên chủ nhiệm, cũng không thể là nhiệm vụ riêng của Đoàn trường và càng không thể chỉ đặt lên vai gia đình. Một học sinh dành khoảng thời gian đáng kể ở trường, nhưng các em cũng sống trong gia đình và chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường xã hội. Vì vậy, chúng ta cần xây dựng sự phối hợp thực chất giữa: Nhà trường – gia đình – Đoàn thanh niên – các tổ chức xã hội. Trong đó, giáo viên chủ nhiệm là người gần học sinh; Đoàn trường tạo môi trường rèn luyện; gia đình là nền tảng; nhà trường là trung tâm kết nối và định hướng. Đặc biệt, với những học sinh có biểu hiện bất thường về tâm lý, hành vi hoặc hoàn cảnh gia đình, chúng ta cần có cơ chế phát hiện sớm và phối hợp hỗ trợ. Xin đừng đợi đến khi học sinh vi phạm nghiêm trọng mới quan tâm. Một học sinh thay đổi theo hướng tiêu cực thường không xảy ra chỉ sau một ngày. Và nếu chúng ta quan tâm đủ sớm, đôi khi chỉ một cuộc trò chuyện chân thành cũng có thể giúp một em học sinh quay trở lại đúng hướng.
Thứ sáu: Làm cho học sinh được “trao quyền” và được tin tưởng
Một trong những cách giáo dục tốt nhất là trao cho học sinh cơ hội được chịu trách nhiệm như: Để các em đề xuất hoạt động cho chi đoàn, để các em được tổ chức một chương trình, được phân công nhiệm vụ, được giải quyết một vấn đề và được nhìn thấy kết quả từ chính sự cố gắng của mình. Khi được tin tưởng, học sinh sẽ học được trách nhiệm. Khi được giao việc, các em học được tính chủ động. Khi được phép mắc sai lầm trong một môi trường an toàn, các em học được cách sửa sai. Và khi các em được ghi nhận, các em sẽ có thêm động lực để làm điều tốt. Giáo dục không phải là làm thay học sinh mọi việc, mà là giúp các em đủ năng lực để tự làm những việc đúng đắn và chịu trách nhiệm trước những việc mình làm.
Một số kiến nghị và ý nghĩa của việc hiện thực hóa các giải pháp trên
Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh trong giai đoạn hiện nay là một nhiệm vụ khó, nhưng không thể không làm; lâu dài, nhưng không được phép chậm trễ. Chúng ta không thể bảo vệ học sinh bằng cách ngăn các em khỏi mọi điều xấu. Điều chúng ta cần làm là trang bị cho các em đủ bản lĩnh để nhận diện cái xấu, đủ dũng khí để nói không với cái xấu và đủ lòng nhân ái để lựa chọn điều tốt. Chúng ta cũng không thể đi theo học sinh suốt cuộc đời để nhắc các em phải làm gì. Nhưng chúng ta có thể giúp các em hình thành một “người thầy bên trong” – đó là lương tâm, là trách nhiệm, là khả năng tự phân biệt đúng – sai và tự điều chỉnh hành vi của chính mình.
Với vai trò của Đoàn Thanh niên, chúng tôi xác định sẽ tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động; lấy học sinh làm trung tâm; lấy trải nghiệm làm phương thức giáo dục; lấy những hành động cụ thể làm thước đo; lấy sự tiến bộ của từng học sinh làm mục tiêu. Và tôi tin rằng: Nếu mỗi thầy cô gieo một hạt giống tốt, mỗi gia đình vun thêm một chút yêu thương, mỗi lớp học tạo thêm một môi trường tích cực, mỗi học sinh cố gắng làm một việc tốt mỗi ngày, thì chúng ta sẽ cùng nhau tạo nên một ngôi trường không chỉ có thành tích tốt, mà còn có những con người tốt. Đó cũng chính là điều mà mỗi chúng ta mong muốn khi đứng trên bục giảng, khi làm công tác quản lý, khi làm công tác Đoàn và hơn hết, khi chúng ta lựa chọn nghề giáo. Xin hãy để mỗi ngày đến trường của học sinh Nguyễn Trung Ngạn không chỉ là một ngày các em được học thêm một kiến thức, mà còn là một ngày các em trở thành một người tốt hơn ngày hôm qua. Tôi nghĩ rằng, nếu mỗi năm học, chúng ta có thể giúp một học sinh thay đổi từ chưa tự tin thành tự tin hơn; từ vô trách nhiệm thành có trách nhiệm; từ thờ ơ thành biết quan tâm; từ dễ bỏ cuộc thành biết cố gắng; từ một học sinh thường xuyên vi phạm trở thành một học sinh biết tự điều chỉnh... thì đó chính là một thành công rất lớn của giáo dục. Có thể những thay đổi ấy không xuất hiện ngay trong bảng điểm, không được ghi hết trong học bạ. Nhưng nhiều năm sau, khi các em bước ra khỏi cánh cổng trường THPT Nguyễn Trung Ngạn, các em sẽ mang theo những giá trị mà chúng ta đã gieo trồng thành hoa thơm, trái ngọt. Và đó mới chính là thước đo sâu xa nhất của giáo dục.
Với tinh thần đó, tôi rất mong nhận được sự quan tâm, đồng hành của Ban Giám hiệu, các tổ chuyên môn, giáo viên chủ nhiệm, quý thầy cô và các lực lượng giáo dục trong nhà trường để công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh thực sự đi vào chiều sâu, thiết thực và hiệu quả.
Hồng Quang, ngày 07/10/2026
Thầy Lê Ngọc Sơn – Bí thư Đoàn trường
